Bitwa pod Prostkami – zwycięstwo zapisane przez Sienkiewicza i pokazane przez Hoffmana

8 października 1656 roku pod Prostkami nad rzeką Ełk wojska Rzeczypospolitej odniosły jedno z najbardziej spektakularnych zwycięstw kampanii 1656 roku. Hetman polny litewski Wincenty Gosiewski, wspierany przez sprzymierzonych Tatarów, rozbił armię brandenbursko-szwedzką dowodzoną przez generała Jerzego Fryderyka von Waldecka. Do niewoli dostał się książę Bogusław Radziwiłł, jeden z najważniejszych przeciwników króla Jana Kazimierza. Bitwa pod Prostkami przeszła jednak do polskiej pamięci nie tylko jako wydarzenie militarne. Jej literacki obraz stworzył Henryk Sienkiewicz w „Potopie”, a później jego wizję twórczo wykorzystał Jerzy Hoffman w ekranizacji powieści.

Po zwycięstwie Szwedów pod Warszawą latem 1656 roku wojna wciąż była daleka od rozstrzygnięcia. Rzeczpospolita przystąpiła do działań zaczepnych. Na Litwę i w kierunku Prus Książęcych skierowano wojska hetmana Wincentego Gosiewskiego, wzmocnione oddziały tatarskie. Armia Gosiewskiego liczyła około 8–9 tysięcy żołnierzy, w większości jazdy. Naprzeciw niej stanęły o połowę mniej liczne oddziały brandenbursko-szwedzkie generała Jerzego Fryderyka von Waldecka, oczekujące pod Prostkami na posiłki. Dołączyć do nich miał również książę Bogusław Radziwiłł ze swoją jazdą.

Gosiewski postanowił wykorzystać przewagę liczebną i błędy taktyczne przeciwnika. Zręcznym manewrem sił przednich zaskoczył Waldecka w chwili, gdy ten opuszczał ufortyfikowany obóz i przeprawiał swój tabor wraz z artylerią przez rzekę. Po przybyciu sił głównych, Gosiewski rozpoczął właściwe uderzenie. Jednocześnie Tatarzy skierowali się ku przeprawom na południe od Prostek, odcinając przeciwnikowi możliwość swobodnego odwrotu i wiążąc oddziały Bogusława Radziwiłła.

Rozpoczęła się gwałtowna walka o przeprawy. Litewska jazda zaatakowała cofające się oddziały brandenburskie, a Tatarzy przedostali się na drugi brzeg rzeki i uderzyli na siły Radziwiłła. Po kilku godzinach walki wojska brandenbursko-szwedzkie zostały rozbite. Zdobyto obóz przeciwnika i znaczną część jego wyposażenia. Generał Waldeck zdołał ujść z pola bitwy, natomiast Bogusław Radziwiłł został ranny i dostał się do niewoli tatarskiej. Zwycięstwo wojsk Gosiewskiego było całkowite.

Historyczne znaczenie bitwy pod Prostkami dla wyniku całej wojny było ograniczone, jednak podbudowało moralnie i propagandowo polsko-litewską stronę. Rzeczpospolita zadała dotkliwą klęskę wojskom Brandenburgii i Szwecji, a zwycięstwo pokazało, że dobrze dowodzona armia litewska, wsparta działaniami Tatarów, była zdolna do prowadzenia skutecznych działań ofensywnych. Nie udało się jednak w pełni wykorzystać sukcesu. Tatarzy wkrótce opuścili armię Gosiewskiego, a już 22 października wojska hetmana poniosły porażkę pod Filipowem, gdzie Szwedzi uwolnili z niewoli księcia Bogusława Radziwiłła.

Prostki w „Potopie”

Dla kolejnych pokoleń Prostki stały się jednak przede wszystkim częścią literackiego świata Potopu. Henryk Sienkiewicz wykorzystał bitwę jako jeden z ważnych momentów przemiany Andrzeja Kmicica w Babinicza – bohatera, który odrzucił służbę u Radziwiłłów i stanął po stronie Jana Kazimierza.

W powieści historyczne wydarzenia zostają podporządkowane losom głównego bohatera. Kmicic nie jest postacią historyczną. Sienkiewicz stworzył go, wykorzystując między innymi nazwisko rzeczywistego żołnierza – Samuela Kmicica, chorążego orszańskiego. Udział Andrzeja

Kmicica w bitwie należy natomiast do literackiej fikcji. Pisarz uczynił go jednym z centralnych bohaterów wydarzenia i podporządkował opis bitwy dramaturgii powieści.

Opis Sienkiewicza należy do najbardziej dynamicznych fragmentów całej powieści. Autor przedstawia szarżę litewskiej jazdy, przeprawę przez rzekę, walkę wręcz i rozpad szyków przeciwnika. Szczególną rolę odgrywa husaria i jazda litewska, których uderzenie zostaje opisane niemal jak żywioł. Kiedy polskie chorągwie wpadają między szeregi przeciwnika, narracja przyspiesza, a obraz bitwy staje się niemal filmowy: konie, proporce, krzyki, dym, broń biała i chaos uciekających oddziałów tworzą widowiskową scenę zwycięstwa.

Sienkiewicz wykorzystuje przy tym Prostki również do rozwiązania osobistego konfliktu Kmicica i Bogusława Radziwiłła. W powieści to właśnie tutaj dochodzi do decydującego starcia obu przeciwników. Babinicz pokonuje Radziwiłła i bierze go do niewoli, co ma znaczenie dla fabuły i symbolicznie zamyka kolejny etap przemiany bohatera.

Bitwa na ekranie Jerzego Hoffmana

Kiedy Jerzy Hoffman realizował „Potop” w latach 1969–1974, wielkie sceny batalistyczne były jednym z najważniejszych elementów filmowej adaptacji . Ekranizacja nie miała ambicji stworzenia dokumentalnej rekonstrukcji starcia. Jej celem było przede wszystkim oddanie rozmachu powieści Sienkiewicza i pokazanie przemiany Kmicica poprzez czyn wojenny. Bitwa stała się więc nie tylko widowiskiem, lecz także jednym z najważniejszych momentów drogi bohatera.

Filmowa sekwencja wykorzystuje to, co u Sienkiewicza działało najmocniej: masowe szarże kawalerii, walkę w zwarciu, klarowne ukazanie taktyki wojennej, chaos pola bitwy oraz efektowne starcie Kmicica z Bogusławem Radziwiłłem. Dzięki dużej liczbie statystów, koni i rozbudowanej inscenizacji Hoffman stworzył scenę, która na wiele lat stała się jednym z najbardziej rozpoznawalnych obrazów polskiego kina historycznego. Ekranizacja Hoffmana uczyniła z Prostek jedną z najbardziej pamiętnych scen batalistycznych polskiego filmu.

Filmowe Prostki są więc połączeniem historii i literackiej legendy. Historycznym zwycięzcą był hetman Wincenty Gosiewski (w filmie „zastąpiony” przez Stefana Czarnieckiego), wspierany przez wojska litewskie i Tatarów. W powieści i filmie centrum wydarzeń przesuwa się natomiast na Andrzeja Kmicica, którego osobista walka z Bogusławem Radziwiłłem staje się częścią wielkiej historii Rzeczypospolitej.

8 października 1656 roku pod Prostkami zwyciężyła armia Wincentego Gosiewskiego wspierana przez Tatarów. Dzięki Sienkiewiczowi wydarzenie to otrzymało jednak drugi, literacki wymiar. A dzięki filmowi Jerzego Hoffmana obrazy siedemnastowiecznych bitew – w tym szarże, przeprawy i starcia Kmicica z Radziwiłłem – na trwale weszły do wyobraźni kolejnych pokoleń. Historia Prostek, ekranizacja Potopu i filmowa wizja Hoffmana tworzą dziś trzy nakładające się na siebie obrazy tego samego wojennego świata.