Rzeczpospolita Obojga Narodów rok wcześniej doznała jednego z najdotkliwszych ciosów w dziejach XVII-wiecznej Rzeczypospolitej. Po poddaniu twierdzy w Kamieńcu Podolskim i klęsce w wojnie z Imperium Osmańskim podpisano traktat w Buczaczu (1672 r.), na mocy którego utracono Podole oraz Ukrainę Prawobrzeżną. Jego postanowienia sprowadzały Polskę do rangi wasala sułtana, co podziałało mobilizująco na podzieloną i skłóconą szlachtę. Sejm odmówił ratyfikacji układu, uchwalił nowe podatki na rozbudowę armii i przygotował państwo do kontynuowania walki.
11 listopada 1673 roku pod Chocimiem hetman wielki koronny Jan Sobieski przeprowadził jedną z najbardziej chlubnych operacji wojskowych w dziejach Rzeczypospolitej. Dowodząc około 30-tysięczną armią polsko-litewską, rozbił liczące około 35 tysięcy żołnierzy wojska osmańskie pod dowództwem Husejna Paszy, umocnione w potężnym obozie warownym, tym samym, za którym broniły się siły polsko-kozackie pół wieku wcześniej.
Klucz do zwycięstwa tkwił nie tylko w sile polskiej husarii oraz pancernych, ale przede wszystkim w połączeniu taktyki, psychologii i zaskoczenia. Przez dwa dni Sobieski utrzymywał swoje wojska w gotowości bojowej podczas mrozu i śnieżycy, zmuszając Turków do nieustannego czuwania na wałach i zachowania gotowości bojowej. Gdy nad ranem 11 listopada zziębnięci janczarzy zeszli z umocnień, aby odpocząć polsko-litewska armia ruszyła do szturmu.
Najcięższe walki rozgorzały na wałach obozu. Piechota koronna i litewska przy wsparciu dragonii musiała pod silnym ostrzałem, nie tylko odpierać kontrataki janczarów, ale także rozkopywać ziemne umocnienia i zasypywać fosy. Szczególnie w tych walkach odznaczył się Hieronim Augustyn Lubomirski, dowódca jednej z grup szturmowych, której oddziały należały do pierwszych wdzierających się na tureckie wały. Jego żołnierze uczestniczyli w najcięższych walkach przy przełamywaniu obrony przeciwnika. Dopiero, gdy udało się stworzyć wyłomy, do wnętrza obozu mogła wedrzeć się jazda.
Wtedy nastąpił przełomowy moment bitwy: husaria dowodzona przez wojewodę ruskiego (przyszłego hetmana polnego i wielkiego koronnego) Stanisława Jana Jabłonowskiego rozpoczęła szarżę docierając do namiotów wroga, co wywołało chaos i panikę. W tym natarciu dużą rolę odegrał również hetman wielki litewski i głównodowodzący wojsk litewskich Michał Kazimierz Pac, który mimo wcześniejszych sporów politycznych z Sobieskim w obliczu wojny wsparł działania przeciwko Imperium Osmańskiemu. Husejn Pasza próbował jeszcze odwrócić losy bitwy rzucając do kontrnatarcia ciężką jazdę – Spahisów. Zostali jednak rozbici, a w szeregach tureckich wojsk narastało poczucie klęski.
Jednym z najbardziej fascynujących i mniej znanych epizodów bitwy była rola wojsk mołdawskich i wołoskich. Kilka tysięcy żołnierzy pod dowództwem hospodarów Stefana Petryczajko i Grzegorza Ghiki zostało zmuszonych przez sułtana do udziału w kampanii po
stronie Imperium Osmańskiego. W rzeczywistości ich władcy od dawna dążyli do uwolnienia swoich naddunajskich księstw spod uciążliwego zwierzchnictwa osmańskiego.
W chwili, gdy polska piechota i husaria wdarły się do tureckiego obozu, wśród Osmanów zapanował chaos, a nastąpił spektakularny zwrot wydarzeń. Chorągwie mołdawskie i wołoskie porzuciły swoje stanowiska i przeszły na stronę Sobieskiego. Choć ich znaczenie militarne nie było decydujące, samo przejście na stronę wojsk Rzeczypospolitej miało istotny wymiar psychologiczny. Podważyło to morale i spoistość wojsk osmańskich. Dla Turków był to kolejny cios, tym dotkliwszy, że zadany przez dotychczasowych sojuszników. Janczarzy i spahisi zaczęli tracić wolę walki, przekonani, że zostali zdradzeni i częściowo okrążeni. Właśnie wtedy obrona osmańska ostatecznie się załamała, a Husejn Pasza podjął decyzję o odwrocie.
Ucieczka szybko zamieniła się w katastrofę. Tysiące tureckich żołnierzy rzuciło się do ucieczki, próbując przedostać się jedyny most na Dniestrze, którego konstrukcja została wcześniej naruszona przez ostrzał polskiej artylerii. Przeciążona przeprawa załamała się pod ciężarem uciekających ludzi, koni i taborów, dodatkowo ostrzeliwanych przez polskie działa. Wielu Osmanów utonęło w zimnej rzece, inni zostali wycięci przez ścigającą ich kawalerię. Wśród uciekinierów znaleźli się również dawni sojusznicy Turków z Mołdawii i Wołoszczyzny.
Zwycięstwo pod Chocimiem było pełnym odwetem za upokarzający traktat buczacki i przywróciło Rzeczypospolitej wiarę we własne, siły a także otworzyło Janowi Sobieskiemu drogę do korony po zmarłym dzień wcześniej Michałowi Korybutowi Wiśniowieckiemu. Kilka miesięcy później hetman wielki koronny został wybrany na króla i rozpoczął rządy jako Jan III Sobieski.
Los hospodarów, którzy postawili na Sobieskiego, okazał się jednak tragiczny. Imperium Osmańskie szybko zemściło się za ich nielojalność. Stefan Petryczajko musiał uciekać do Rzeczypospolitej, gdzie otrzymał indygenat (uznanie szlachectwa) i dożywotnią pensję, a na tronach naddunajskich osadzono nowych, bezwzględnie lojalnych wobec sułtana władców. To doświadczenie sprawiło, że w późniejszych latach kolejni hospodarowie znacznie ostrożniej podchodzili do polityki Sobieskiego względem księstw naddunajskich i nie byli już skłonni ryzykować podobnej zdrady.
Bitwa pod Chocimiem była nie tylko triumfem polskiej sztuki wojennej, ale także zwycięstwem dyplomacji, wywiadu i psychologii pola walki. To właśnie połączenie tych elementów sprawiło, że 11 listopada 1673 roku armia osmańska na Podolu praktycznie przestała istnieć jako zdolna do walki siła, a imię Jan Sobieskiego zostało rozsławione, także poza granicami Rzeczypospolitej.
Tekst opracował: Jacek Zegarłowicz
