Historia użytkowania broni palnej w krajach europejskich sięga początków XIV wieku. Obecna była nie tylko w arsenałach wojskowych, ale również na wyposażeniu straży prywatnych, ochroniarzy kupieckich czy saloników łowieckich. Zapotrzebowanie na jej wytwarzanie sprzyjało rozwojowi rzemiosła rusznikarskiego i powstawaniu wielu ośrodków produkcyjnych. Szczególnie ozdobne i wyrafinowane egzemplarze wytwarzano na rynek myśliwski, jako broń ozdobną i podarunkową, a jednym z najbardziej rozpoznawalnych wśród ośrodków rusznikarskich zajmujących się taką produkcją na terenach dzisiejszej Rzeczypospolitej jest niewątpliwie rejon Śląska Cieszyńskiego.
Pierwsza znana wzmianka o działalności rusznikarskiej na terenie Cieszyna dotyczy działającego tam Jerzyka Puszkarza i pochodzi ona z 1526 roku. Oznacza to, że w roku obecnym obchodzimy równe 500 lat niemal nieprzerwanej działalności rusznikarskiej tego ośrodka. Obecnie rusznikarzem podtrzymującym rzemieślniczą tradycję regionu jest mistrz Jerzy Wałga, a od 2014 roku rusznikarstwo cieszyńskie wpisano na listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego.
Poza wielowiekową działalnością rejon cieszyński znany jest dzięki charakterystycznemu stylowi broni wytwarzanej w swoim złotym okresie – XVII wieku. Najbardziej rozpoznawalnym produktem cieszyńskim niewątpliwie jest tzw. „cieszynka”. Jest to odmiana lekkiej precyzyjnej broni myśliwskiej przeznaczonej do polowania na ptactwo zwanej „ptaszniczką”. Wyróżnia się nietypową formą kolby ukształtowanej w tzw. „sarnią nóżkę”, zamkiem kurlandzkim i charakterystycznym wzorem dekoracji w postaci gęstej inkrustacji kością i masą perłową będącą regionalną odmianą dekoracji typu niemieckiego. To wszystko nadawało broni swego rodzaju lekkości, wykwintności i sprawiało, że w XVII wieku była jednym z najbardziej pożądanych luksusowych prezentów.
W Cieszynie produkowane były jednak nie tylko same „cieszynki”. Różnorodne przykłady broni wytworzonej w tym regionie lub wzorowanej na niej z innych obszarów znajdują się również w zbiorach Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie. Z okazji jubileuszu cieszyńskiego rusznikarstwa chcielibyśmy zaprezentować Państwu wybór najciekawszych z tych obiektów.
Wyjątkowe rzemiosło, kunszt dawnych mistrzów i broń, która zachwyca nie tylko precyzją wykonania, ale również niezwykłym pięknem zdobień. Zapraszamy do odkrycia fascynującej historii 500 lat rusznikarstwa cieszyńskiego!
Z okazji jubileuszu, przypadającego w 2026 roku, w Muzeum Wojska Polskiego przygotowaliśmy wystawę czasową prezentującą wybrane, najciekawsze przykłady broni związanej z cieszyńskim ośrodkiem rusznikarskim. Eksponaty będzie można zobaczyć w gablotach na ekspozycji stałej „1000 lat Chwały Oręża Polskiego”.
Historia tej niezwykłej tradycji sięga 1526 roku, kiedy w źródłach historycznych po raz pierwszy odnotowano działalność Jerzyka Puszkarza w Cieszynie. Przez kolejne stulecia region rozwijał się jako ważny ośrodek wytwarzania broni, a jego prawdziwy złoty wiek przypadł na XVII stulecie.
Najbardziej rozpoznawalnym wyrobem cieszyńskich mistrzów jest „cieszynka” – elegancka broń myśliwska, której wyjątkowy charakter tworzą charakterystyczna kolba w kształcie „sarniej nóżki”, zamek kurlandzki oraz bogate zdobienia z kości i masy perłowej. Precyzja wykonania i niezwykła dekoracyjność sprawiały, że cieszynki należały do luksusowych, niezwykle cenionych wyrobów, chętnie wybieranych również jako kosztowne prezenty.
Na wystawie będzie można przyjrzeć się z bliska nie tylko samej konstrukcji tej wyjątkowej broni, ale także detalom świadczącym o kunszcie dawnych rusznikarzy. To opowieść o tradycji, która przetrwała pięć wieków i do dziś znajduje swoich kontynuatorów. Jednym z nich jest mistrz Jerzy Wałga, podtrzymujący rzemieślnicze dziedzictwo regionu. Od 2014 roku rusznikarstwo cieszyńskie znajduje się na Krajowej Liście Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego.
500 lat historii, mistrzowskiego rzemiosła i piękna zaklętego w metalu, drewnie, kości i masie perłowej!
Odwiedźcie Muzeum Wojska Polskiego i poznajcie niezwykłe dziedzictwo cieszyńskich rusznikarzy. Jubileuszowa prezentacja będzie doskonałą okazją, by odkryć mniej znany, a niezwykle fascynujący rozdział historii polskiego oręża.
Muzeum Wojska Polskiego, Cytadela Warszawska
Czasowa wystawa jubileuszowa „500 lat rusznikarstwa cieszyńskiego” na ekspozycji „1000 lat Chwały Oręża Polskiego”. Autor wystawy Konrad Rzadkiewicz, Muzeum Wojska Polskiego.
