Sejm Rzeczypospolitej Polskiej ustanowił uchwałą z 22 lipca 2016 r. dzień 11 lipca Narodowym Dniem Pamięci Ofiar Ludobójstwa dokonanego przez ukraińskich nacjonalistów na obywatelach II Rzeczypospolitej Polskiej.
11 lipca 1943 r. miało miejsce apogeum ataków ukraińskich nacjonalistów na Polaków mieszkających na Wołyniu. Oddziały ukraińskie zaatakowały z zaskoczenia 99 miejscowości, mordując brutalnie co najmniej 3100 Polaków. Zbrodni dokonywano często podczas udziału bezbronnych mieszkańców w nabożeństwach niedzielnych. Powszechnie dochodziło też do grabieży i palenia polskich gospodarstw. Tylko w lipcu 1943 r. życie straciło przeszło 10 tysięcy Polaków, w tym dzieci, kobiet i starców.
Planowa „akcja antypolska” banderowskiej frakcji Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN-B), realizowana przez oddziały Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA), nierzadko przy współudziale ukraińskich chłopów, pochłonęła w latach 1943-1945, według niepełnych szacunków, ok. 50-60 tysięcy ofiar, Polaków mieszkających na terenie wschodnich województw przedwojennej Polski. Przyczyną zbrodni była chęć wymazania polskiej obecności na ziemiach, do których prawo rościli sobie ukraińscy nacjonaliści.
Na obszarze Małopolski Wschodniej i Wołynia pierwsze oddziały polskiej samoobrony zaczęły powstawać już w początkach 1943 r. Ich organizacja napotykała na problemy w postaci braku uzbrojenia i wykfalifikowanej kadry wojskowej. Funkcje dowódcze obejmowali częstokroć rezerwiści przedwojennego Wojska Polskiego. Do samoobrony używano narzędzi gospodarczych oraz broni pozbieranej z pobojowisk. Udawało się też czasem pozyskać broń od żołnierzy niemieckich i węgierskich stacjonujących na Wołyniu. Oddolne próby tworzenia samoobrony zostały w kwietniu 1943 r. wsparte przez dowództwo Okręgu Wołyń Armii Krajowej. Powstało ponad 100 ośrodków samoobrony, które z czasem zostały wsparte przez oddziały partyzanckie.
Jednym z punktów zbrojnego oporu Polaków wobec napaści nacjonalistów ukraińskich była wieś Przebraże, która z kilkoma przyległymi wsiami do wybuchu II wojny światowej tworzyła liczące ok. 2 tys. mieszkańców sołectwo Przebraże.
Ośrodek Samoobrony Przebraże zaczął samorzutnie organizować się na wiosnę 1943 r. Na czele samoobrony stanął jako komendant cywilny obrony Ludwik Malinowski ps. „Lew”, zaś komendantem wojskowym został początkowo Zygmunt Nestorowicz, a następnie por. Henryk Cybulski ps. „Harry”. Po pierwszych mordach dokonanych na Polakach z sąsiednich miejscowości w początkach kwietnia do Przebraża zaczęli spływać uciekinierzy. Mieszkańcy zbierali broń, a ponadto prowadzone były prace fortyfikacyjne (powstała linia umocnień ziemnych i zasieków długości ok. 20 km). Oddział samoobrony osiągnął w lipcu stan ok. 1200 żołnierzy. W tym czasie Przebraże stało się schronieniem dla ok. 10-12 tys. Polaków uchodzących przed mordami UPA.
Samoobrona udzielała wsparcia sąsiednim zagrożonym ośrodkom, osłaniała ewakuację zagrożonych wsi oraz organizowała akcje aprowizacyjne. Sukcesem oddziałów polskiej samoobrony z Przebraża było odparcie w lipcu 1943 r. kilkukrotnych ataków oddziałów UPA oraz atak na sąsiednią miejscowość Trościaniec, gdzie rozbito kwaterujący oddział ukraiński. W końcu sierpnia 1943 r. miała miejsce heroiczna obrona Przebraża przed liczącymi ok. 6 tys. Ukraińców oddziałami. Ostatecznie samoobronie w Przebrażu udało się dotrwać do lutego 1944 r., kiedy pojawiły się nacierające na zachód oddziały sowieckie eliminujące zagrożenie ze strony ukraińskiej.
Bohaterstwo obrońców Przebraża upamiętnione zostało w 2017 r. na Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie, kiedy wśród nazw najważniejszych pól bitewnych Oręża Polskiego pojawiły się również miejsca i daty walk samoobrony polskiej przed ukraińskimi nacjonalistami, w tym również inskrypcja: „PRZEBRAŻE III 1943 – III 1944”. Dla uczczenia skutecznej obrony Przebraża w sierpniu 1943 r. komendant cywilny samoobrony Ludwik Malinowski ps. „Lew” wręczył obrońcom sztandar przygotowany przez kobiety z Przebraża. Prezentujemy Państwu ten bezcenny zabytek stanowiący wyjątkowe świadectwo bohaterskich walk Polaków na Wołyniu osiemdziesiąt trzy lata temu.
Muzealium prezentowane jest obecnie na wystawie inauguracyjnej „1000 lat Chwały Oręża Polskiego” w Pawilonie Południowym MWP na Cytadeli Warszawskiej.
Warto również dodać, że zgodnie z decyzją Ministra Obrony Narodowej z marca 2026 r. rozpoczęły się wstępne działania zmierzające do utworzenia w Chełmie (woj. lubelskie) Muzeum Pamięci Ofiar Rzezi Wołyńskiej, mającego stanowić Oddział Muzeum Wojska Polskiego. Tę ważną misję powierzono naszej placówce we współpracy z Wojskowe Biuro Historyczne, którym kieruje prof. dr hab. Grzegorz Motyka.
Tomasz Kozakiewicz
Muzeum Wojska Polskiego
